Zwarte Piet-controverse biedt kans op sterker publiek debat

18 september 2019

Maatschappelijk debat is een cruciaal onderdeel van een gezonde democratie. De verhitte discussies in de afgelopen jaren over Zwarte Piet hebben laten zien hoe plotseling en snel de dynamiek van het debat kan veranderen. Op het eerste gezicht draait de discussie rondom het Sinterklaasfeest om meningsverschillen over de aanvaardbaarheid van de figuur Zwarte Piet. Politicoloog Heleen Schols onderzocht hoe het debat ook gaat over de ‘spelregels’ van het debat: wat voor argumenten vinden we legitiem, wiens mening vinden we relevant, waar en op welke manier mogen mensen hun mening uiten? Haar onderzoek ‘Keeping things gezellig’ laat zien dat de Zwarte Piet-discussie ook kansen biedt om normen voor een gelijkwaardig en democratisch debat eens kritisch onder de loep te nemen en waar nodig bij te stellen. Schols promoveert op woensdag 18 september aan de UvA.

Heleen Schols

Proefschrift Heleen Schols

Spelregels

In haar onderzoek analyseert Schols op basis van videobeelden, media-analyses, participerende observatie en gesprekken drie cruciale gebeurtenissen: een openbare hoorzitting in Amsterdam in 2013 over de toelaatbaarheid van de figuur Zwarte Piet; verstoring van de nationale herdenking van het slavernijverleden in 2014 (eveneens in Amsterdam); en de nationale Sinterklaasintocht in Gouda in 2014. Ze analyseert wat de impliciete spelregels zijn voor dit soort publieke discussies en gebeurtenissen, en hoe die door onverwachte acties van protesteerders overhoop worden gehaald- maar daarmee ook zichtbaar worden gemaakt.

Grotere opgave

Haar onderzoek laat zien hoe ogenschijnlijk neutrale interactienormen voor een ‘redelijk’ en beleefd debat over het onderwerp Zwarte Piet verstrengeld zijn met specifieke opvattingen over geschiedenis, racisme en nationale identiteit, maar ook over de ruimte die gegeven kan worden aan afwijkende standpunten en ideeën. Dit betekent dat het bekritiseren van Zwarte Piet als racistisch vaak een grotere opgave met zich meebrengt; het als begrijpelijk en legitiem presenteren van het idee dat er inderdaad meer aan de hand is dan een ‘onschuldig kinderfeestje’. Dit heeft te maken met vragen als: is racisme primair iets dat tussen mensen gebeurt, op basis van slechte intenties of misvattingen, of is het iets structureels en institutioneels? Schols: ‘Dit legt ook bloot dat het niet mogelijk is om ‘neutraal’ te blijven in dit debat: niet alleen uitgesproken voor- en tegenargumenten, maar ook bijvoorbeeld de opvatting dat je het er beter niet over kunt hebben, is een stellingname die samenhangt met specifieke aannames over racisme en Nederlandse geschiedenis. Juist de oproep om ‘het wel gezellig te houden’ is daarmee enorm paradoxaal: het is een oproep aan mensen die de normen willen bevragen om zich tegelijkertijd aan die normen te conformeren.       

Sterke democratie    

Volgens Schols betekent dit ook dat het debat over Zwarte Piet het mogelijk maakt om dominante begrippen en manieren van doen te onderzoeken. In veel andere discussies lijken die manieren van doen vaak vanzelfsprekend. In plaats van deze normen te beschouwen als vaststaand en onveranderlijk, stelt zij dat juist kritische bestudering een betere kans biedt om publiek debat -cruciaal voor een sterke democratie- te verdiepen en te versterken. Heleen Schols; ‘Dat betekent niet dat bijvoorbeeld politici of journalisten het met protesteerders eens moeten zijn, maar wel dat een afwijzing van iemands standpunt beargumenteerd zou moeten gebeuren. Nu wordt in de discussie te vaak gezegd dat iemand ‘ongezellig’ is, of dat het wel goed is om er over te spreken maar dat ‘dit niet een gepast moment is’. De Zwarte Piet discussie werkt, zo blijkt uit dit onderzoek, als een prisma waarin allerlei vanzelfsprekendheden in de Nederlandse samenleving, cultuur, geschiedenis en omgangsvormen zichtbaar worden als veel meer omstreden en problematisch dan op het eerste gezicht vaak wordt aangenomen.

Promotiegegevens

Mw. H. Schols: Keeping Things Gezellig. Negotiating Dutchness and Racism in the Struggle over ‘Black Pete’. Promotoren zijn prof. dr. M.A. Hajer (UU) en dr. M.J.M. Maussen.  

Gepubliceerd door  UvA Persvoorlichting