Aukje Verhoeven

Winnaar Creatieve Geest Prijs wil creativiteit kunnen voorspellen

Gezondheidspsycholoog Aukje Verhoeven won onlangs de Creatieve Geest Prijs 2015, voor haar onderzoeksplan dat zich richt op cognitieve processen en creativiteit. De geldprijs van 10.000 euro ontving zij uit handen van initiatiefnemer Freek de Jonge, tijdens de jaarlijkse Brain Day van het Amsterdam Brain and Cognition centre van de UvA.

Aukje Verhoeven wint Creatieve Geest Prijs

Aukje Verhoeven (tweede van links) neemt de Creatieve Geest Prijs in ontvangst

Wat houdt het onderzoeksplan waarvoor je de prijs won in?

‘Het gaat om een onderzoek naar fixatie: de overdreven gerichtheid op één bepaalde oplossing, met als nadeel dat mensen daardoor geen alternatieve oplossingen meer kunnen zien of bedenken. Op grond van bestaand onderzoek denken wij dat fixatie het resultaat is van een sterke mentale associatie.’

Is associëren niet juist bevorderlijk voor de creativiteit?

‘Niet als er slechts één sterke mentale associatie wordt gelegd. Stel, vanwege energiebesparing wil je mensen zover krijgen dat zij thuis het licht eerder uitdoen. Om een gedragsverandering te realiseren, zijn de wildste strategieën en oplossingen denkbaar. Maar mensen blijken minder interventies te kunnen bedenken als zij meteen al een voorbeeld krijgen aangereikt, zoals de installatie van een slimme lichtschakelaar.’

Hoe komt het dat we minder creatief zijn als we eerst een voorbeeld krijgen aangereikt?

‘Doordat de oplossingen die mensen daarna bedenken zich beperken tot variaties op dat voorbeeld. Door het gegeven voorbeeld associëren mensen “energie besparen” automatisch met “slimme lichtschakelaar”. Dat blokkeert de creativiteit, waardoor mensen niet – of met veel meer moeite – alternatieve oplossingen voor het vraagstuk kunnen bedenken, zoals financiële of politieke oplossingen. Door de sterke mentale associatie die het voorbeeld bij hen oproept, zijn mensen voorgeprogrammeerd.’

Wanneer is fixatie een probleem?

Aukje Verhoeven

(foto: Ivar Pel)

‘In de creatieve industrie komt  design fixation veel voor. Neem bruggenontwerpers: sommige ingenieurs ontwerpen elke brug naar het voorbeeld van hun eerste succesontwerp, met hier en daar wat kleine aanpassingen. ’

Waarom is het vooral een probleem voor de creatieve sector?

Creatieve mensen leggen meer mentale associaties (verbindingen) tussen verschillende onderwerpen, ideeën, concepten en disciplines. Dat is de essentie van creativiteit. Maar wanneer zij gefixeerd raken op één idee of één oplossing, kunnen ook de creatievelingen geen alternatieven meer bedenken. Wat heb je dan nog aan je creativiteit?  Creatief zijn heeft voor- en nadelen. Creatieve mensen leggen meer verschillende associaties, waardoor ze gemakkelijker wisselen van perspectief en niet gebonden zijn aan één manier van doen. Ze zijn minder gewoontegericht. Maar de mentale associaties die ze leggen, zijn relatief zwak. Mensen die minder creatief zijn, leggen minder, maar sterkere associaties. En hoe sterker de associatie, hoe richtinggevender die is voor iemands denken en gedrag; hoe meer die hem of haar in de richting van de gegeven oplossing stuurt. Dat zou betekenen dat minder creatieve mensen meer gewoontegericht zijn.’

Hoe ziet de onderzoeksopzet eruit?

‘We vragen alle deelnemers om een probleem op te lossen, zoals energie besparen. De helft van de proefpersonen geven we vooraf een voorbeeld, zoals de slimme lichtschakelaar. De andere helft, de controlegroep, krijgt geen voorbeeld. Vervolgens nemen we bij alle deelnemers een lexicale decisietaak af, waarin zij worden  geprimed met het doel (energiebesparing), doordat dit woord heel kort op het beeldscherm verschijnt. Vervolgens moeten ze aangeven of het woord “slimme lichtschakelaar” volgens hen een bestaand woord is. Hoe sneller zij op dit woord klikken na het zien van de  prime “energie besparen”, hoe sterker de gelegde associatie tussen beide. Vervolgens vergelijken we de twee groepen op hun reactiesnelheid. De verwachting is dat de reactiesnelheid van de experimentele groep gemiddeld hoger is dan die van de controlegroep. Klopt dat inderdaad, dan is de reactiesnelheid indicatief voor de sterkte van de mentale associatie die er voorafgaand aan het experiment is gelegd tussen energiebesparing en slimme lichtschakelaar. We kunnen dan vaststellen dat reactiesnelheid een betrouwbaar meetinstrument is voor fixatie.’

Wat hebben we aan een meetinstrument voor fixatie?

‘In dit onderzoek werken we nauw samen met Nathan Crilly, een fixatie-expert van de universiteit van Cambridge. Voor zijn onderzoek naar creativiteit is Crilly op zoek naar een objectieve maat voor fixatie. Wij beschikken straks wellicht over een meer objectieve maat om fixatie te meten, waarvan ook andere onderzoekers kunnen gebruikmaken. Daarnaast denken wij met dit instrument te kunnen voorspellen hoe creatief de oplossingen van mensen zijn.’

Hoe kun je creativiteit dan voorspellen?

‘Zoals gezegd leggen creatieve mensen meer, maar zwakkere mentale associaties. Als een lage reactietijd een objectieve maat blijkt voor de aanwezigheid van zwakke associaties en bovendien is aangetoond dat “trage” proefpersonen meer creatieve oplossingen verzinnen, kunnen we gaan voorspellen hoe creatief individuen zijn. Maar dat is een volgende stap.’

Wie bepaalt welke ideeën creatief zijn? Dat is toch niet objectief vast te stellen?

‘Creativiteit blijft een subjectief concept, maar daarvoor bestaan desondanks criteria, zoals de originaliteit van een idee. Een panel van creativiteitsdeskundigen kan de ideeën daarop beoordelen. En juist omdat creativiteit een subjectief concept is, is het nuttig als we daarnaast een meer objectieve maat kunnen hanteren, zoals de reactiesnelheid bij een lexicale decisietaak.’

Hoe kwam je op het idee voor dit onderzoeksplan?

‘Voor mijn promotieonderzoek onderzocht ik hoe mensen hun ongezonde snackgewoontes kunnen doorbreken. Snackgedrag blijkt gewoontegedrag: we doen het automatisch, zonder erbij na te denken en als reactie op een uitlokker in onze directe omgeving. Zo trekken sommige mensen een zak chips open zodra ze de televisie aanzetten. Dat is een hele sterke gewoonte, als ze televisie kijken komen ze niet meer op het idee om een appel te pakken. Ook dat is een sterke mentale associatie die mensen blind maakt voor de alternatieven.’

Hoe zijn die sterke gewoontes te doorbreken?

‘Door mensen nieuwe mentale associaties te laten leggen, bijvoorbeeld tussen televisie kijken en een appel eten. Ook voor ons huidige onderzoek denken we aan de mogelijkheid om sterke mentale associaties af te zwakken. Bijvoorbeeld door mensen vooraf meerdere voorbeeldstrategieën voor energiebesparing te geven, in plaats van slechts één strategie.’

 

Aukje Verhoeven (1987)

2010  Sociale psychologie, UU
2015  promotie Klinische- en Gezondheidspsychologie, UU. Proefschrift:   Facilitating food-related planning: Applying metacognition, cue monitoring, and implementation intentions
2015 - heden   Postdoc Klinische psychologie, UvA
2015  ABC Creatieve Geest Prijs

 

Creatieve Geest Prijs

De Creatieve Geest Prijs is een initiatief van de Freek en Hella de Jonge Stichting. De bekende cabaretier reikt deze prijs jaarlijks uit aan een jonge, gepromoveerde wetenschapper die een origineel onderzoeksplan indient dat bijdraagt aan het stimuleren van creativiteit.

De prijs is bedoeld voor wetenschappers in deze categorie die weliswaar nog geen onderzoeksaanstelling hebben, maar die al wel hebben laten zien dat zij goede onderzoekers zijn.

De prijswinnaar mag het onderzoeksplan uitvoeren bij het Amsterdam Brain and Cognition centre (ABC), in het kader van het UvA-zwaartepunt Brain & Cognition (ABC-talentenprogramma). De prijs bedraagt  10.000 euro, een bedrag waarmee het onderzoek wordt gefinancierd. 

Gepubliceerd door  Bureau Alumnirelaties en Universiteitsfonds

Tekst: Jorn Hövels

1 september 2015