Voor de beste ervaring schakelt u JavaScript in en gebruikt u een moderne browser!
Switch to english

Justus Uitermark

‘Zelforganisatie heeft ook een zelfkant’

Justus Uitermark doet onderzoek naar stedelijk beleid en sociale bewegingen. Tijdens de jaarlijkse ledendag van de Amsterdamse Universiteits-Vereniging op 7 november, de AUV-dag, spreekt hij over zelforganisatie in stedelijke ontwikkeling. Dat bestuurders de zelfkant van zelforganisatie miskennen, stelde hij al in zijn oratie 'Verlangen naar Wikitopia' (2014). Over welke vormen van zelforganisatie heeft hij het?

Justus Uitermark
Foto: Ruud van der Graaf

‘Over alle mogelijke vormen van zelforganisatie. Neem de energievoorziening. Tot voor kort waren we daarvoor afhankelijk van grote multinationals, zoals Shell en Texaco. Maar nu we zelf zonnepanelen op ons dak kunnen plaatsen, willen mensen het zelf regelen. Zelforganisatie is een trend. Zo richten burgercollectieven tegenwoordig zorgcorporaties op en leggen sommige mensen zelf een breedbandverbinding aan, om niet afhankelijk te zijn van commerciële internetproviders.’

Waar komt de trend in zelforganisatie vandaan?

‘Ik beschouw deze trend als een tegenreactie op de voortdurende schaalvergroting en uitdijende managementlagen. In de afgelopen decennia werden vrijwel alle sociaal-maatschappelijke domeinen - onderwijs, huisvesting, gezondheidszorg - gedomineerd door grote organisaties, met aan het hoofd managers die weinig ruimte bieden aan kleinschalige, bottom-up initiatieven.’

Managers en bestuurders moeten meer ruimte bieden aan zelforganisatie?

‘Dat wil ik niet per se beweren. Mogelijk helpt dat, maar je moet de meerwaarde van zelforganisatie niet overschatten. Werknemers of burgers die zich onbaatzuchtig inzetten voor het collectieve of publieke belang, dat zie je zelden. Zelforganisatie is een trend, maar daaruit kun je niet concluderen dat zelforganisatie de ideale manier is om de samenleving in te richten.’

U heeft geen vertrouwen in burgerinitiatieven?

‘Geen blind of naïef vertrouwen. Uit de cijfers blijkt dat Nederlanders niet massaal overstappen op zelforganisatie; op eigen energie, gedeelde zorg of breedbandinternet. Dat komt omdat zelforganisatie lang niet voor iedereen is weggelegd. Zelforganisatie vraagt om kennis, de juiste middelen en een netwerk. Bovendien kost zelforganisatie tijd en geld.’

Is dat de zelfkant van zelforganisatie?

‘Ja. Zelforganisatie werkt uitstekend en is vooral inspirerend voor de mensen die het voor elkaar krijgen. Na de sluiting van buurtbibliotheken in Rotterdam bijvoorbeeld, was er maar één buurt waar de buurtbewoners erin slaagden een alternatief op te zetten. Wie voorzieningen zoals bibliotheken, ouderenzorg of zwembaden wil overlaten aan zelforganisatie, tekent voor ongelijkheid.’

Zonnepanelen worden steeds goedkoper en het draagvlak voor zorgcollectieven groeit. Wordt het steeds gemakkelijker om zelfvoorzienend te zijn?

‘Precies, maar wat zien we gebeuren? Dat zelforganisaties steeds professioneler en grootschaliger worden. Uiteindelijk vormen die zich opnieuw tot grote instituties waarin mensen de managementrol op zich nemen.’

Wikipedia is daarvan een voorbeeld?

‘Ja, want ook Wikipedia startte als een burgerinitiatief. Maar nu heeft Wikipedia mensen in vaste dienst, is er een organisatiehiërarchie en gelden er allerlei regels voor het gebruik van Wikipedia. Ook de collectieve initiatieven zijn uiteindelijk onderhevig aan de organisatiemechanismen.’

Heeft zelforganisatie dan wel zin?

‘Jazeker: zelforganisatie daagt de gevestigde orde uit. Doordat er meer aanbieders op de markt komen die laten zien dat het ook anders kan, worden de bestaande aanbieders - soms monopolisten - uitgedaagd om concurrerend te zijn; om betere producten, diensten en voorzieningen te blijven ontwikkelen en aanbieden.’

Kunt u daarvan een voorbeeld geven?

‘Neem welzijnswerk. In Rotterdam bestaan buurtcentra die worden gerund door burgers. Aanvankelijk kwamen die er nadat gemeentevoorzieningen werden gesloten, vanwege bezuinigingen. Nu blijkt dat die buurtcentra hun eigen voorziening succesvol overeind houden, kosteloos, krabt de gemeente zich achter de oren: hoe doen die mensen dat en wat deden wij verkeerd? Zelforganisatie werkt inspirerend.’

Maar we staan niet aan de vooravond van een maatschappelijke revolutie.

‘Nee. Bureaucratisering, machtsconcentratie, egodrift en uitsluiting zijn inherent aan organisaties, daar ontkom je niet aan. Het ideaal van een Brave New World, waarin mensen zich van onderaf in alle vrijheid organiseren, vanuit solidariteit, is een utopie. Vandaar de titel van mijn oratie, Verlangen naar Wikitopia.’

Waar komt het rotsvaste geloof in zelforganisatie dat sommigen hebben vandaan?

‘In elk geval ook uit een miskenning van onze verworvenheden. Als ik mensen soms hoor praten, over hoe verschrikkelijk de zorg is en hoe slecht het schoolsysteem werkt, denk ik: blijkbaar moeten we onze verworvenheden eerst afbreken voordat we eindelijk door hebben hoe goed we het voor elkaar hebben.’

Raken de protesten in het Maagdenhuis van afgelopen voorjaar ook aan de thematiek van zelforganisatie?

‘Ja. Die protesten gingen onder meer over zelfbestuur en zijn niet voor niets geweest, want die hebben onze visie veranderd op wat een goede universiteit is of zou moeten zijn. Ze dwongen ons afstand te nemen van vastgeroeste organisatiestructuren.’

Is de protestbeweging net als Wikipedia zelf ook geïnstitutionaliseerd?

‘Ja, tot op zekere hoogte. Institutionalisering is onvermijdelijk. In het Maagdenhuis zag je dat zich onder de demonstranten een elite vormde van mensen die vaker het woord voerden en meer inspraak hadden. Maar dat is wel opgemerkt. Er is toen een moderator aangesteld die tijdens vergaderingen waarschuwde als iemand de besluitvorming domineerde. Heel interessant om te zien hoe ze experimenteerden met andere organisatievormen, om de protestbeweging fris en creatief te houden.’

Justus Uitermark (1978)

2003  Sociale geografie cum laude

2002-2007

tijdelijke posities en fellowships aan o.a. Yale University en KU Leuven
2010 promotie  Dynamics of Power in Dutch Integration Politics
2010-heden  universitair hoofddocent Sociologie Universiteit van Amsterdam
2012-heden  bijzonder hoogleraar Samenlevingsopbouw Erasmus Universiteit Rotterdam (EUR)