Voor de beste ervaring schakelt u JavaScript in en gebruikt u een moderne browser!
EN

Julia Noordegraaf

Digitaal cultureel erfgoed maakt snel, slim en grootschalig onderzoek mogelijk

Julia Noordegraaf, hoogleraar Digitaal erfgoed, kijkt uit naar het moment dat 100.000 historische boeken uit de Bijzondere Collecties van de UvA zijn gedigitaliseerd. ‘Digitalisering vergemakkelijkt onderzoek naar cultuur in Amsterdam.’

Julia Noordegraaf
Julia Noordegraaf. Foto: Monique Kooijmans

Wat onderzoekt u?

‘Ik doe onderzoek naar digitaal cultureel erfgoed: hoe kunnen we dat duurzaam opslaan, zodat het ook in de toekomst voor iedereen toegankelijk blijft? De tweede belangrijke onderzoeksvraag is: hoe kunnen we dat duurzaam opgeslagen erfgoed vervolgens gebruiken voor historisch, geesteswetenschappelijk onderzoek?’

Waaruit bestaat ons cultureel erfgoed?

‘Dat is heel breed. Ons cultureel erfgoed komt onder andere tot uiting in monumenten, boeken, beeldende kunst, films en theater. Maar ook in de communicatie via sociale media, zoals Twitter en Facebook.’

Waarom is het belangrijk cultureel erfgoed duurzaam op te slaan?

‘Het is onwenselijk als deze kennisbronnen verloren zouden gaan, vooral ook omdat ons cultureel erfgoed bepalend is voor de vorming van onze identiteit. De geschiedenis laat ons zien wie we nu zijn en hoe we zo zijn geworden. Zo is ons koloniale verleden van invloed op de manier waarop mensen met een verschillende etnische achtergrond in onze samenleving met elkaar omgaan. Het bewaren van objecten die ons aan die geschiedenis herinneren, kan bijdragen aan meer onderling begrip.’

Hoe kun je cultureel erfgoed toegankelijk houden in een digitaal tijdperk?

‘Bijvoorbeeld door het te fotograferen of scannen en vervolgens online toegankelijk te maken.’

Maar dan zie je toch alleen maar een reproductie en niet het origineel?

‘Het is waar dat digitalisering invloed kan hebben op de zeggingskracht, informatieve waarde, of esthetiek van het origineel. Neem het multimediale kunstwerk 25 Caramboles en variaties (1979/1980) van kunstenaar Miguel-Angel Cardenas. Het werk bestaat uit drie bolvormige televisies uit de jaren tachtig waarop een biljartspel is te zien. In 2003 vertoonde het Nederlands instituut voor de mediakunst dat voor het eerst op drie digitale flatscreens. Gaat het dan nog om hetzelfde kunstwerk?’

Dat lijkt me niet.

‘Dat is een te snelle conclusie. Je zou multimediale kunst ook kunnen beschouwen als een tijdelijke uitvoering van een kunstidee, net zoals een toneelstuk ook verschillende uitvoeringen kan hebben. De kunstenaar en het publiek staan daar vaak voor open. Het zijn vaak vooral de conservatoren die vast willen houden aan het origineel.’

Julia Noordegraaf

Wat vindt u zelf?

‘Dat verschilt per kunstwerk. Om te bepalen of we de soft- en hardware van culturele informatiedragers mogen vervangen, moeten we ons de vraag stellen of de gebruikte techniek onderdeel is van het oorspronkelijke kunstscript. Ik vind: als we tenminste bereid zijn te accepteren dat (multimediale) kunst meerdere uitvoeringen kan hebben, hoeven we niet krampachtig vast te houden aan het origineel, zodat een werk toch duurzaam kan worden opgeslagen.’

De Universiteitsbibliotheek wil 100.000 historische boeken van voor 1874 uit haar Bijzondere Collecties digitaliseren. Waarom bent u daar zo enthousiast over?

‘Als al die boeken gedigitaliseerd zijn, vergemakkelijkt dat ons onderzoek naar vierhonderd jaar cultuur in Amsterdam. Daarvoor proberen we onder andere een antwoord te vinden op de vraag welke invloed de lange culturele traditie van Amsterdam heeft, en heeft gehad, op de huidige sociaaleconomische positie van de stad. Welke invloed heeft de eeuwenlange aanwezigheid van allerlei uitgeverijen, kunstenaars, schouwburgen, theaters en bioscopen gehad op het succes van Amsterdam? Daaruit zou je vervolgens bijvoorbeeld kunnen concluderen welke sociaaleconomische belangen er gemoeid zijn met de tegenwoordige financiering van kunst en cultuur.’

Hoe vergemakkelijkt de digitalisering van deze boeken uit de Bijzondere Collecties uw onderzoek? 

‘We hebben allerlei slimme zoekmachines ontwikkeld waarmee we snel en gericht alle gepubliceerde en ongepubliceerde bronnen uit het archief, zoals historische pamfletten, kunnen doorzoeken. Als alle beoogde werken uit de Bijzondere Collecties gedigitaliseerd zijn, kunnen we bovendien op veel grotere schaal onderzoek doen.’ 

Hoe werkt dat onderzoek op grotere schaal?

‘We hoeven dan voor ons onderzoek geen honderden historische boeken meer open te slaan, maar kunnen onze geavanceerde zoekmachines bijvoorbeeld eerst een relevante selectie daaruit laten maken, of zelfs een automatische samenvatting van de inhoud. Bovendien zijn veel cultuurhistorische gegevens nu nog onbekend, bijvoorbeeld doordat vroeger niet alles netjes werd gedocumenteerd. De grootschalige analyse van deze gegevens stelt ons ook in staat om de gaten in onze kennis aan te vullen, bijvoorbeeld door allerlei gegevens over verschillende culturele sectoren met elkaar te vergelijken.’

Wat is de meerwaarde voor andere bibliotheekbezoekers? 

‘Zij moeten nu soms plastic handschoenen aan om oude boeken te kunnen doorbladeren zonder ze te beschadigen. Als die boeken straks gedigitaliseerd zijn, kunnen ze dezelfde documenten online raadplegen, thuis, achter hun eigen computer. Daarmee zijn alle gegevens dus duurzaam opgeslagen voor de toekomst en voor iedereen toegankelijk.’

En wat is de meerwaarde voor andere onderzoekers? 

‘De Bijzondere Collecties bevatten ook een groot aantal medische atlassen, met daarin oude anatomische platen. Sommige kunsthistorici zullen daar ongetwijfeld in geïnteresseerd zijn. Als ze deze atlassen nu voor onderzoek willen inzien, moeten ze die opvragen om ze vervolgens een voor een te mogen doornemen. Binnen ons onderzoeksproject is een zoekinstrument ontwikkeld waarmee onderzoekers al die anatomische platen uit die verschillende atlassen achtereenvolgens op hun computerscherm kunnen laten verschijnen. Zo’n instrument draagt zo bijvoorbeeld bij aan de kennis over hoe we in de loop van de geschiedenis hebben gedacht over ons menselijk lichaam.’

 

Het project '100.000 boeken digitaliseren' is een van de vier projecten van het Jaarfonds 2015 waarmee het Amsterdams Universiteitsfonds werft onder alumni en vrienden van de Universiteit van Amsterdam. De wervingscampagne start eind april. 

Julia Noordegraaf (1972)

1998  Cultural Studies EUR
2004   promotie Kunst- en cultuurwetenschappen EUR, proefschrift: ‘Strategies of Display: The Museum in 19th- and 20th-century Visual Culture’ 
2003 universitair docent Mediastudies en programmadirecteur master Preservation and Presentation of the Moving Image, UvA
2010 Fellow, Netherlands Institute for Advanced Study
2011  universitair hoofddocent Mediastudies, UvA
2012 hoogleraar Digitaal erfgoed en directeur onderzoekszwaartepunt Amsterdam Centre for Cultural Heritage and Identity, UvA
2014  projectleider Creative Amsterdam, an E-Humanities perspective (CREATE, UvA) 
2015  bestuurslid Common Lab Research Infrastructure for the Arts and Humanities (CLARIAH)