Voor de beste ervaring schakelt u JavaScript in en gebruikt u een moderne browser!
Je gebruikt een niet-ondersteunde browser. Deze site kan er anders uitzien dan je verwacht.

Marleen Hendriks

Innovatieve zorgverzekering Afrika succesvol

Bij levensbedreigende ziekten in Afrika denk je eerder aan malaria, aids en ebola dan aan hoge bloeddruk. Toch behoren hart- en vaatziekten in een land als Nigeria tot de belangrijkste doodsoorzaken. Arts-onderzoeker Marleen Hendriks deed er onderzoek naar het effect van een gesubsidieerde zorgverzekering op de kwaliteit van de preventiezorg. Zij sprak hierover bij de opening academisch jaar op 1 september.

Marleen Hendriks, foto: Olivier Middendorp
Marleen Hendriks. Foto: HH/Olivier Middendorp

Onderzoek naar zorg in arme landen – wat moeten we ons daarbij voorstellen?

‘Vanuit het Amsterdam Institute for Global Health and Development (AIGDH) doen wij onderzoek naar zorgverbeteringsprogramma’s in lage-inkomenslanden, voornamelijk in Afrika en Azië. Daarvoor werken we samen met partnerorganisaties die deze programma’s uitrollen, zoals PharmAccess. Dat is een Nederlandse organisatie die als doel heeft de toegang tot goede zorg in Afrika te verbeteren. Het AIGHD evalueert de programma’s: in welke mate leiden deze tot een verbetering van de zorg, en kunnen de programma’s verder worden verbeterd? Het onderzoek is multidisciplinair, we werken samen met onder meer economen en antropologen.’

Wat heeft u zelf precies onderzocht?

‘Mijn promotieonderzoek richt zich op de preventiezorg van hart- en vaatziekten in Kwara, een arme deelstaat van Nigeria. De centrale vraag is: hoe kunnen we hypertensie (verhoogde bloeddruk), suikerziekte en een verhoogd cholesterol behandelen om hart- en vaatziekten te voorkomen? Om deze vraag te kunnen beantwoorden, heeft het AIGHD samen met het onderzoeksteam van professor Tanimola Akande van de University of llorin Teaching Hospital in Kwara onderzocht welk effect het zorgprogramma van PharmAccess heeft op de bloeddruk van de plaatselijke bevolking.’

Nigeria is een arm land, zijn hart- en vaatziekten geen welvaartsziekten?

‘Nee, dat is een misverstand. Zo hebben Afrikanen een genetische aanleg voor hypertensie. Als ze de westerse levensstijl ook maar enigszins overnemen, krijgen ze daar veel eerder last van dan westerlingen. En dat gebeurt: Afrika urbaniseert en de voedselmultinationals hebben ook daar voet aan de grond gekregen. In sommige Afrikaanse gebieden is Coca-Cola zelfs goedkoper dan schoon drinkwater en eten de mensen steeds meer ongezonde kant-en-klaarmaaltijden. Ook de cultuur speelt mee. Dik zijn wordt nog altijd gezien als een teken van welvaart. Tegelijkertijd is de gezondheidszorg er van een schrikbarend laag niveau.’

Wat zijn de cijfers?

‘Bijna de helft van de Nigeriaanse bevolking heeft een verhoogde bloeddruk, het is een belangrijke doodsoorzaak. De komende jaren zullen de gezondheidsrisico’s ervan die van hiv en malaria zelfs overtreffen.’

Wat voor soort zorgprogramma hebben jullie geëvalueerd?

‘In samenwerking met een Nigeriaanse zorgverzekeraar en met subsidie van de Nederlandse overheid startte onze partnerorganisatie PharmAccess in 2007 een zorgprogramma waarin de inwoners van Kwara een gesubsidieerd verzekeringspakket konden afsluiten. Tegen een jaarlijkse eigen bijdrage van ongeveer drie euro – de overige kosten worden betaald van donorgeld en overheidssubsidies – schrijven mensen zich in voor een basiszorgpakket. Daarmee krijgen ze dan alle eerstelijnszorg vergoed en een beperkt pakket aan tweedelijnszorg. Zo is in het basispakket de behandeling van een verhoogde bloeddruk opgenomen, net als de behandeling van diabetes, hiv en malaria, klinische opname, keizersneden en alle moeder- en kindzorg.
Om de verzekering mogelijk te maken, heeft een lokale verzekeraar een netwerk van klinieken gecontracteerd. Die klinieken zijn opgenomen in een kwaliteitsverbeterplan. Het personeel kreeg extra medische training, de klinieken werden beter toegerust en de zorg wordt jaarlijks geëvalueerd, zodat goede zorg gewaarborgd is.’

Hoe bereik je dat Afrikanen tijdig naar een arts gaan?

‘Bij de registratie voor de zorgverzekering stuurt de verzekeraar mensen de dorpen in. Die geven de bevolking voorlichting over de gevaren van een hoge bloeddruk en over hoe een verzekering werkt. Om mensen goed te kunnen helpen, moeten ze immers eerst weten dat ze hypertensie hebben, wat daarvan de oorzaken en gezondheidsrisico’s zijn en hoe ze hun levensstijl kunnen veranderen om hypertensie te voorkomen – denk aan gezond eten en bewegen.’ 

En de basisverzekering maakt de behandeling mogelijk.

‘Inderdaad, dankzij de betaalbare verzekering komen mensen vaker op consult. Artsen die participeren in het zorgprogramma laten hen bovendien vaker terugkomen voor controle dan in het westen gebruikelijk is. Dan wordt hun bloeddruk opgenomen en worden ze gecontroleerd op andere risicofactoren rondom hart- en vaatziekten. Indien nodig krijgen ze medicijnen die bloeddrukverlagend werken.’

Wat is de uitkomst van uw promotieonderzoek?

‘Het verzekeringsprogramma van PharmAccess blijkt effectief. De bloeddruk van de mensen die we de verzekering aanboden is twee keer zo sterk gedaald als die van de mensen in de onverzekerde controlegroep.’ 

Maar ook in de controlegroep is de bloeddruk kennelijk gedaald. Hoe verklaart u dat?

‘Dat is een gevolg van ons onderzoek naar bloeddrukmetingen. De meeste mensen wisten daarvoor niet dat ze een verhoogde bloeddruk hadden. Om ethische redenen hebben we iedereen met een verhoogde bloeddruk, dus ook in de controlegroep, aangeraden naar een dokter te gaan. Een deel van de mensen uit de controlegroep is daar vervolgens ook voor behandeld. Desondanks zien we dat het effect in de verzekerde groep sterker is, die verzekering zorgt voor duurzame toegang tot zorg en medicijnen.’ 

Blijft het zorgprogramma van PharmAccess betaalbaar?

‘De grootste subsidieverstrekker is de lokale overheid van Kwara. Die wil het programma op termijn helemaal overnemen. Er zijn gesprekken gaande met de federale overheid van Nigeria om het programma ook landelijk uit te rollen.’

U volgde eerder de specialisatieopleiding tot neuroloog. Hoe kwam u in public health terecht?

‘Gaandeweg mijn studie kwam ik erachter dat ik meer interesse heb in zorgorganisatie dan in één-op-één patiëntenzorg. Ik realiseerde me dat ik vooral geïnteresseerd ben in een antwoord op de vraag hoe de zorg zo kan worden georganiseerd en gefinancierd dat iedereen toegang heeft tot hoogwaardige zorg zonder dat de kosten daarvan de pan uitrijzen.’

Ook in het westen is dat een actuele vraag.

‘Dat klopt, maar ik wilde liever in internationaal verband werken. In Afrika is er minder geld, zodat je nog creatiever moet zijn om goede zorg te kunnen realiseren. Het gebrek aan middelen en personeel dwingt je constant te zoeken naar innovatieve oplossingen. Dat zie ik als een uitdaging. Het geeft me veel voldoening als het ook lukt die oplossingen te vinden.’ 

Oprichter van het AIGHD en PharmAcces is Joep Lange, hoogleraar Inwendige geneeskunde en aidsdeskundige aan het AMC-UvA. Hij kwam om het leven bij de vliegramp in de Oekraïne. Welke impact heeft dat op jullie organisatie?

‘Dat is een enorm verlies. Joep was een visionair, zeer innovatief en ook wetenschappelijk erg sterk. Hij was bovendien een grootheid in de wereld van hiv/aids, had een ongelooflijk groot professioneel netwerk. Daarnaast was hij mijn promotor en hoewel we het onderzoek samen hebben kunnen afronden, vind ik het heel verdrietig dat hij op 3 oktober niet bij de verdediging van mijn proefschrift kan zijn. Ondanks het enorme verlies zijn we bij het AIGHD enorm gemotiveerd om zijn werk voort te zetten.’

Marleen Hendriks  (1980)

1998-1999 Franse taal en cultuur, Université Aix-Marseille III (Aix-en-Provence, Frankrijk)
2003 Geneeskunde, Universiteit van Maastricht
2003-2006 coschappen, AMC-UvA
2006-2007 arts-assistent niet in opleiding, neurologie, OLVG
2007-2009 arts-assistent in opleiding, neurologie, AMC
2009-heden                                               arts-onderzoeker, Amsterdam Institute for Global Health and Development (AMC, UvA en VU)
2014-heden specialisatie Public Health, AMC