Carina Hoorn

Een passie voor de Amazone

Carina Hoorn ontdekte dat de soortenvorming in het Amazonegebied veel ouder is dan werd aangenomen. De nieuwe inzichten bieden ook aanknopingspunten voor de conservering van het regenwoud.

Foto: Monique Kooijmans

Sinds haar promotieonderzoek houdt Carina Hoorn, gastonderzoeker aan het Instituut voor Biodiversiteit en Ecosysteem Dynamica (IBED) van de UvA, zich bezig met het Amazonegebied. Eind 2010 publiceerde zij, samen met collega-onderzoekers, een multidisciplinair overzichtsartikel over hun gezamenlijke bevindingen. Het belangrijkste nieuws uit die publicatie is dat de soortenvorming in het Amazonegebied, vooral in het westen, veel ouder is dan altijd is aangenomen. ‘De soortenverbreiding en -dichtheid hebben alles te maken met de opstuwing van het Andesgebergte.’

Wat was de aanleiding voor de publicatie van het overzichtsartikel?

‘Het balletje begon te rollen toen ik als promovendus (1994) ontdekte dat de Amazone een veel oudere oorsprong heeft dan tot dan toe altijd is gedacht. De voorloper van dit riviersysteem is ongeveer 23 miljoen jaar geleden ontstaan, door plaattektoniek: het bewegen van aardplaten. De Pacifische Plaat botste daarbij tegen de Zuid-Amerikaanse Plaat en zo werd de noordelijke Andes opgestuwd. Dat gebergte, een immense barrière, zorgt aan de oostelijke bergkant voor vochtneerslag en daardoor ontstond een nieuw rivieren- en merensysteem: de neerslag en het daardoor afgebroken bergsediment werden, en worden nog steeds, oostwaarts de Amazone ingestuwd. In 2009 hebben wij in samenwerking met Petrobras, een Braziliaanse oliemaatschappij, vastgesteld dat de Amazonerivier zo’n tien miljoen jaar geleden ontstaan moet zijn.’

Maar wat heeft dat met jullie recente publicatie in Science te maken?

‘Een aantal jaar na mijn promotie zag ik dat mijn promotie een enorme impact had gehad op onderzoekers van uiteenlopende disciplines. Ik besloot de multidisciplinaire kennis over de Amazone te bundelen omdat dat een veel breder en beter beeld geeft van het gebied. De bundel, een uitgave van uitgeverij Wiley Blackwell , was voor Science aanleiding om ons overzichtsartikel van het gezamenlijke onderzoekswerk in de Amazone te publiceren.’

Waarom heeft uw promotieonderzoek zoveel stof doen opwaaien?

‘Destijds, en nu nog, was de Amazone voor de wetenschap onbekend terrein. Er bestond onderzoeksliteratuur van honderd jaar terug en er waren theorieën over het ontstaan van het gebied, maar niemand had er nog goed de vinger op kunnen leggen.’

En daarom pakte u, als promovendus, uw koffers?

‘Klopt. Ik kreeg de opdracht daar eens te gaan kijken wat ik zou kunnen onderzoeken over de oorsprong van de riviersystemen. Mijn onderzoek had dus een fundamentele insteek. Die vrijheid was er omdat alles er nog open lag; ontoegankelijk maakt onbekend. Je kunt in de jungle op weinig plekken landen en zelfs met de boot is het lastig om overal te komen. Bovendien krijg je te maken met allerlei problemen zoals ziektes, benzinetekort en ben je voor geologische metingen afhankelijk van ontsluitingen: onbegroeide plekken waar je het sediment kunt bestuderen. Daarvoor moet je diep de jungle in. Vaak sloegen we ons kamp op bij indianen.’

Dat klinkt erg oncomfortabel.

‘Zeker, maar in wetenschappelijk opzicht kan het veel opleveren. In de Amazone worden dan ook nog steeds nieuwe planten, diersoorten en indianenstammen ontdekt. Het was een van de meest bijzondere belevenissen uit mijn leven.’

Hoe gaat een geoloog te werk?

‘Vaak bestuderen we grondmonsters onder de microscoop, zoals fossielen van micro-organismen en stuifmeelkorrels, want stuifmeel fossiliseert in klei en veen. Aan die monsters kun je bijvoorbeeld zien in welke tijd bepaalde aardlagen zijn gevormd. Door het nemen van monsters uit aardlagen in het Amazonegebied hebben we bijvoorbeeld ook ontdekt dat het sediment van de westelijke Amazone uit de Andes komt. De Amazonebodem is van een heel andere samenstelling dan het oude gesteente dat de kern van Zuid-Amerika vormt. Daaruit kun je concluderen dat de vorming van het gebergte, vanaf 23 miljoen jaar geleden, een grote rol moet hebben gespeeld bij de vorming van de Amazone.’

Waarom is dat voor biologen zo belangrijk?

‘De geologische verandering en de bodemverandering beïnvloeden vaak ook de soortensamenstelling van een gebied. Want dan gaan er bijvoorbeeld ook andersoortige planten groeien en dat beïnvloedt de voedselketens. Na mijn ontdekking hebben veel biologen geconcludeerd dat plant- en diersoorten zich in de westelijke Amazone op een heel andere manier ontwikkeld hebben dan in andere gebieden van Zuid-Amerika. Hun moleculair onderzoek kwam bovendien overeen met mijn geologisch onderzoek en liet zien dat de evolutie van bijvoorbeeld veel plantensoorten daar veel verder terug gaat dan aanvankelijk gedacht.’

Waarin schuilt de maatschappelijke relevantie van jullie onderzoek?

‘Bijvoorbeeld in de conservering van het regenwoud; daarvoor is het van groot belang te weten welke delen van het Amazonegebied de meeste soortenrijkdom herbergen. En als je weet wanneer en waar bepaalde geologische gebeurtenissen hebben plaatsgevonden, kun je meer zeggen over de soortenrijkdom en daar dan rekening mee houden als je gebieden wilt aanwijzen die in elk geval bewaard moeten blijven.'

Onderzoek van een van onze coauteurs uit het Science-artikel wijst ook uit dat niet zozeer de klimaatopwarming bedreigend is voor het regenwoud. Want dat overleeft het oerwoud wel, daardoor verandert vooral de soortensamenstelling; de soortenrijkdom wordt er zelfs groter door. Hoewel langdurige droogte funest kan zijn voor het oerwoud, lijkt ontbossing de grootste bedreiging voor het Amazonegebied.’

Carina Hoorn (1960)

1988 Geologie en geofysica
1994 promotie. Proefschrift: Miocene palynostratigraphy and paleoenvironments of northwestern Amazonia: Evidence for marine incursions and the influence of Andean tectonics
1995 postdoctoraal onderzoeker
1996 - 1998 docent, Sultan Qaboos University (Oman)
2000 - 2002 Research Associate, Herbarium of Royal Botanic Gardens Kew (GB)
2003 MSc Science Communication, Imperial College of Science, Technology and Medicine (GB)
2004 - 2005  docent Geologie, Technische Universiteit Delft
2005 - 2006  technisch redacteur, Shell (Rijswijk)
2003 - heden                                                                          gastonderzoeker Institute for Biodiversity and Ecosystem Dynamics (IBED/UvA)
2007 - 2010  Editor in chief, Amazonia, landscape and species evolution: A look into the past. Wiley-Blackwell (2010)

Gepubliceerd door  Bureau Alumnirelaties en Universiteitsfonds

Tekst: Jorn Hövels

3 december 2013